ภาคเหนือ ถือเป็นอีกภาคหนึ่งที่คนในเมืองต่างชอบพากันไปพักผ่อน เพื่อบำบัดความเครียดและสูดอากาศบริสุทธิ์ ในช่วงเดือนพฤศจิกายน-มกราคม ถือเป็นช่วงไฮซีซั่น ที่คนส่วนใหญ่มักไปกัน เพราะเป็นช่วงที่อากาศหนาวและมีหมอกปกคลุมทั่วพื้นที่ดั่งลอยอยู่บนก้อนเมฆ แต่กลับกันในช่วงเดือนกุมภาพันธ์-เมษายนของทุกปี จะเกิดปรากฏการณ์หนึ่งที่เรียกว่า “ฤดูฝุ่นควัน”
เชียงใหม่ จังหวัดที่มีอากาศย่ำแย่ที่สุดในโลก ถูกพูดถึงบ่อยขึ้นจนกลายเป็นอีกหนึ่งภาพจำที่เรามักจะได้ยินบ่อยๆ แม้หลายฝ่ายจะพยายามแก้ปัญหาฝุ่นควันมาหลายปี ทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชน แต่ปัญหานี้ก็ยังซ้ำรอยขึ้นทุกปี และมีแนวโน้มว่าจะหนักขึ้นเรื่อยๆ ข้อมูลจากองค์กรพิทักษ์สัตว์โลกระบุว่า คนไทย 10.5 ล้านคน เจ็บป่วยด้วยโรคจากมลพิษทางอากาศ หรือ PM2.5 ตั้งแต่ปี 2563 จนถึงปัจจุบัน มีอัตราการป่วยเพิ่มขึ้นถึง 50% และคนภาคเหนือเสียชีวิตด้วยมะเร็งปอดถึง 1,800 คน/ปี ซึ่งส่วนใหญ่ไม่มีประวัติการสูบบุหรี่
“สรุปแล้ว อะไรคือต้นตอของปัญหานี้กันแน่? ทำไมคนภาคเหนือถึงต้องทนทรมานกับสภาพอากาศที่เป็นพิษ จนมีคนล้มตายเพราะโรคทางเดินหายใจและมะเร็งปอดมากขึ้นทุกปี”
![](https://live.staticflickr.com/65535/53850012771_54aaa0082d_o.jpg)
ในงานเสวนา “ควันข้าวโพด โคตรยอดเยี่ยม?” โดยองค์กรพิทักษ์สัตว์แห่งโลก ที่จัดขึ้นเมื่อวันที่ 7 มิถุนายน 2566 ที่ผ่านมา ได้มีการพูดถึงต้นตอปัญหาของฝุ่นควันจากการทำไร่ข้าวโพด ซึ่งหลายคนมีการตั้งคำถามว่า รัฐบาลกับบริษัทเอกชนยักษ์ใหญ่ด้านอุตสาหกรรมอาหารสัตว์ ฮั้วกันรึเปล่า? เพราะในสมการนี้ ผู้มีอำนาจต่างก็ได้รับผลประโยชน์ เว้นแต่ประชาชนเท่านั้น ที่ต้องทนแบกรับกับผลกระทบจากอุตสาหกรรมนี้
ประเทศไทยมีบริษัทอาหารสัตว์ที่ใหญ่ที่สุดในโลก กำลังการผลิตอยู่ที่ 32-35 ล้านตันต่อปี ซึ่งต้องใช้พื้นที่ปลูกข้าวโพดประมาณ 23-25 ล้านไร่ ซึ่งอาจจจะต้องใช้ภาคเหนือเกือบๆ ทั้งภาค เพื่อป้อนให้กับอุตสาหกรรมอาหารสัตว์ของไทย
นายวิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ ผู้อำนวยการมูลนิธิชีววิถี กล่าวว่า การส่งออกไก่ของไทยติดอันดับ 1-2 ของโลก ซึ่งเป็นสาเหตุว่าทำไมประเทศไทยต้องใช้พื้นที่ปลูกข้าวโพดมากถึง 23-25 ล้านไร่ ถ้าจะใช้วัตถุดิบขนาดนั้นได้จะต้องใช้ภาคเหนือเกือบๆ ทั้งภาคเพื่อจะป้อนเข้าสู่อุตสาหกรรมนี้ได้ ซึ่งแน่นอนว่าพื้นที่มันไม่พอ ปัจจุบันประเทศไทยมีพื้นที่ปลูกข้าวโพดที่เราเห็นประมาณ 7 ล้านไร่ ซึ่งนั่นหมายความว่ามันจำเป็นที่จะต้องกระจายไปสู่ประเทศข้างเคียง เพื่อตอบสนองต่อการผลิตมากขนาดนั้นได้
ปัญหาฝุ่นพิษที่ถูกพูดถึงครั้งแรกในวงประชุมของคณะรัฐมนตรี หรือ ครม. ในปี 2550 เพราะช่วงปี 2547-2548 ประเทศไทยได้มีความร่วมมือทางเศรษฐกิจระหว่างประเทศที่เรียกว่าความร่วมมือสามแม่น้ำ หรือยุทธศาสตร์ความร่วมมือทางเศรษฐกิจอิรวดี-เจ้าพระยา-แม่โขง (Ayeyawady-Chao Phraya-Mekong Economic Cooperation Strategy: ACMECS) ซึ่งหัวใจหลักของยุทธศาสตร์นี้การเปิดโอกาสให้มีการนำเข้าข้าวโพดโดยไม่เสียภาษีและมาป้อนอุตสาหกรรมของอาหารในประเทศไทย นายวิฑูรย์ยังระบุอีกว่า สิ่งที่เกิดขึ้นในปี 2550 คือการเกิดพื้นที่ป่าใหม่และขยายจากภาคกลางไปสู่ภาคเหนือและเมื่อเกิดความความต้องการในตัวโปรตีนมากขึ้นในจีน เลยมีการขยายไปในประเทศเพื่อนบ้าน ประเทศไทยจะเจอปัญหานี้หนักไปอีกหลายปี เพราะเป็นช่วงของการเปิดป่าใหม่เพื่อเปลี่ยนเป็นข้าวโพด
![](https://live.staticflickr.com/65535/53850278598_285b5ff420_o.jpg)
ใครมีส่วนเกี่ยวข้องที่ทำให้ธุรกิจนี้เจริญรุ่งเรือง?
นายชัชวาลย์ ทองดีเลิศ ประธานสภาลมหายใจเชียงใหม่ ได้ให้คำตอบว่า มีสองส่วนด้วยกันที่เชื่อมโยงกัน อย่างแรกคือการเอื้ออำนวยในระดับพื้นที่ คือ กลไกของรัฐที่เราเรียกว่ากรมส่งเสริมการเกษตรที่เข้ามาดูแลเรื่องนี้ สองคือสหกรณ์การเกษตร และสามคือธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์ หรือ ธกส. รวมไปถึงการไล่ประกาศ พรบ.ป่าสงวนทับพื้นที่ชาวบ้าน สิ่งนี้จึงทำให้อุตสาหกรรมอาหารสัตว์จึงเติบโตขึ้นเรื่อยๆ
นายชัชวาลย์ ระบุว่า “ยกตัวอย่างข้าวโพดหรือเงินกู้ส่วนใหญ่ชาวบ้านกู้มาจากสหกรณ์ฯ หรือ ธกส. เพื่อมาปลูกข้าวโพด โดยมีเมล็ดพันธุ์และปุ๋ยจากบริษัทให้เรียบร้อย พื้นที่ภาคเหนือที่มีการปลูกข้าวโพดเป็นพื้นที่ที่ผิดกฎหมาย คือปลูกในป่าหมดเลย ยกตัวอย่างของอำเภอแม่แจ่ม ประมาณ 1.2 ล้านไร่ หรือคิดเป็น 98% เป็นป่าทั้งหมด มีที่ที่มีโฉนดเพียง 1.4% เท่านั้น แล้วชาวบ้านจะกู้ได้อย่างไรเพราะพื้นที่ตรงนั้นมันเป็นป่า ฉะนั้นทาง ธกส.จึงมีการปรับระเบียบ แทนที่จะเอาที่ดินไปประกันก็ไม่ต้องใช้ แต่จะเป็นการกู้ด้วยกัน กู้เป็นกลุ่มและเอาเงินนั้นไปใช้ทางการเกษตร เพราะฉะนั้นมันถึงขยายตัวไปในทุกพื้นที่ที่มันไปได้
นอกจากมียังมีปัญหาเกี่ยวกับพื้นที่ป่าที่ผิดกฎหมาย หรือที่เรียกว่าป่าสงวน พรบ.เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ปี 2503 พรบ.อุทยานแห่งชาติ 2504 พรบ.ป่าสงวนแห่งชาติปี 2507 ที่เราประกาศในยุคนั้น มีการไล่ประกาศทับพื้นที่ชาวบ้าน ส่วนใหญ่ก็จะมีชาวบ้านอยู่ก่อนในป่า กระบวนการก็คือ ถ้าหากคุณปลูกต้นไม้ เจ้าหน้าที่จะไปตัดทิ้ง ไปทวงคืนผืนป่า เพราะกลัวชาวบ้านจะยึดพื้นที่ ปลูกยางก็ไม่ได้ ปลูกไม้ยืนต้นก็ไม่ได้ แต่ถ้าปลูกข้าวโพดปลูกได้”
“ข้อสรุปของผมก็คือว่ากระบวนการในพื้นที่ที่ผิดกฎหมายหรือที่ดินที่ผิดกฎหมายผมเรียกว่าที่ดินที่ไม่มั่นคง ก็จะนำไปสู่ผลผลิตที่ไม่มั่นคง คือผสมกันทั้งบริษัททั้งรัฐและทั้งชาวบ้าน”
![](https://live.staticflickr.com/65535/53850025741_d6b4fac05c_o.jpg)
ทำไมปัญหาฝุ่นควันกลายเป็นปัญหาเรื้อรัง ที่แก้เท่าไหร่ก็แก้ไม่ได้สักที?
1.รัฐบาลแก้ปัญหาแบบ Event คือตั้งกรรมการเดือนตุลาคมและไล่ดับไฟหรือเริ่มทำงานตั้งแต่เดือนมกราคม-เมษายน เมื่อเสร็จภารกิจของปีงบประมาณนั้นๆ ก็เริ่มตั้งคณะกรรมการใหม่ ในความเป็นจริงมันควรต้องวางแผนตลอดทั้งปี
2.การแก้ปัญหาแบบ Top down คือมีคำสั่งจากส่วนกลางในจากกรุงเทพฯ ส่งเรื่องต่อไปที่ผู้ว่าฯ ผู้ว่าฯ สั่งไปยังนายอำเภอ นายอำเภอสั่งไปยังกำนันผู้ใหญ่บ้าน และนายก ทำให้ชาวบ้านขาดการมีส่วนร่วม ซึ่งมันไม่สามารถแก้ปัญหาได้
3.ห้ามให้มีการเผาเด็ดขาด ถ้าใครเผาจะถูกจับกุม แต่ปรากฏว่าปัญหายิ่งหนักขึ้นไปเรื่อยๆ
“ฉะนั้นการที่จะตำหนิชาวบ้าน ชาวเขา อย่างเดียวคงไม่ได้ เราต้องดูบริบทรวม ตั้งแต่เรื่องของการเกษตร การปลูกข้าวโพด โรงงานอุตสาหกรรม รวมไปถึงปัญหาจากประเทศเพื่อนบ้าน” นายชัชวาลย์ กล่าวเสริม
![](https://live.staticflickr.com/65535/53850294028_1dbff5f2aa_o.jpg)
อุตสาหกรรมอาหารสัตว์และการปลูกข้าวโพด ไม่เพียงก่อให้เกิดมลภาวะทางอากาศ แต่ยังส่งผลต่อสิ่งแวดล้อมด้านอื่นๆ อีกด้วย
นายโชคดี สมิทธิ์กิตติผล ผู้จัดการแคมเปญ องค์กรพิทักษ์สัตว์แห่งโลก ได้ให้ข้อสรุปเรื่องนี้ว่า นอกเหนือจากปัญหาด้าน PM 2.5 แล้ว อุตสาหกรรมดังกล่าวยังสร้างความเสียหายทางสิ่งแวดล้อมด้านอื่นๆ ด้วยพื้นที่บางส่วนที่เป็นพื้นที่ป่า ส่งผลกระทบในเรื่องของก๊าซเรือนกระจก การบุกรุกถิ่นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า รวมไปถึงเป็นการใช้พื้นที่ที่อยู่อาศัยของกลุ่มคนชายขอบ หรือชนกลุ่มน้อยด้วย เราจึงเกิดการตั้งคำถามว่า การที่ธุรกิจบอกว่า สิ่งนี้คือการสร้างความมั่นคงทางอาหาร มันอาจจะไม่ใช่คำกล่าวที่เป็นจริงเสมอไป ตัวอย่างมีให้เราได้เห็นมากมาย จากที่เราเคยเห็นคนที่เคยอยู่ในพื้นที่ที่สามารถเข้าไปหาประโยชน์จากพื้นที่ป่าส่วนรวมได้ หาของกินได้ แต่พอมันถูกทำเป็นพื้นที่การปลูกข้าวโพด ความหลากหลายทางทางชีวภาพและอาหารมันหายไป จึงทำให้มีปัญหาเรื่องอื่นๆ ตามมาค่อนข้างเยอะ
“ทางเลือกของผู้คนถูกทำลายด้วยอุตสาหกรรมอาหารสัตว์ ก่อนหน้าที่จะมาเป็นไร่ข้าวโพด เราเคยทำเกษตรกรรมแบบไร่หมุนเวียน ในทางนิเวศวิทยามันดีกว่าไร่ข้าวโพดเยอะ บริษัทเหล่านี้มักจะบอกว่าการผลิตแบบนี้ทำให้เราได้เนื้อไก่ เนื้อหมูในราคาที่ถูก แต่มันอาจไม่จริงทั้งหมด เพราะมันทิ้งฝุ่นพิษให้ประชาชนเดือดร้อนเป็นล้านๆ คน นอกจากนี้ยังมีเรื่องของการใช้สารเคมีในพื้นที่ต้นน้ำ ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ ต่ออาหาร ต่อดินมากมาย” วิฑูลย์กล่าวเสริม
![](https://live.staticflickr.com/65535/53850037761_c081d690fa_o.jpg)
ในวันนี้ปัญหาเรื่องฝุ่นควัน คงไม่ใช่ปัญหาของคนใดคนหนึ่ง แต่เป็นปัญหาที่ต้องร่วมกันแก้ไขอย่างเร่งด่วน ภาคเอกชนอย่างบริษัทที่เข้าไปเกี่ยวข้องกับอุตสาหกรรมอาหารสัตว์ บริษัทที่เกี่ยวข้องกับการเกษตร คงต้องกลับมาทบทวนแนวทางการพัฒนาแบบเชิงเดี่ยวสู่การเกษตรที่ยั่งยืนแทน ส่วนภาครัฐคงต้องมองภาพในวงกว้างกว่านี้ก่อนจะออกกฎระเบียบต่างๆ เพื่อลดช่องว่างในการทำเรื่องผิดกฎหมาย พร้อมหาวิธีการแก้ปัญหาในระยะยาวอย่างจริงใจ ก่อนที่ประชาชนจะได้รับผลกระทบไปมากกว่านี้
ส่วนเราในฐานะประชาชนควรต้องช่วยกันสร้างความตระหนักรู้ และบอกต่อวิธีการแก้ปัญหาที่เราสามารถพอจะทำได้ ดังตัวอย่าง พรบ.อากาศสะอาด ที่เกิดจากความร่วมมือของประชาชนในการลงชื่อทวงคืนอากาศบริสุทธิ์ให้กับตัวเอง ซึ่งต้องมารอลุ้นกันอีกทีว่า พรบ.จะผ่านมติในที่ประชุมต่อไปหรือไม่
![](https://live.staticflickr.com/65535/53850479460_fe3755aa03_o.jpg)
ภาพเปิดเรื่อง : องค์กรพิทักษ์สัตว์แห่งโลก
ภาพประกอบ : องค์กรพิทักษ์สัตว์แห่งโลก
ผู้เขียน
นัก (อยาก) เขียน ผู้เฝ้ามองการเปลี่ยนแปลงของสังคมผ่านภาษาและเหตุการณ์ทางเมือง